नेपालको राजनीतिक र सामाजिक परिदृश्यमा दुर्गा प्रसाई एक यस्तो नाम हो, जसले ध्रुवीकरण र विवादलाई एकसाथ लिएर आउँछ। एक चिकित्सा व्यवसायीबाट राजावादी अभियानको नेतृत्वकर्तासम्मको उनको यात्रा उतारचढावले भरिएको छ। उनको कार्यशैली, अभिव्यक्ति, र आर्थिक गतिविधिहरूले कतिपयलाई प्रेरणा दिएको छ भने कतिपयलाई आक्रोश। उनको राजतन्त्र र हिन्दू राष्ट्र पुनर्स्थापनाको अभियानलाई कसैले सामाजिक जागरणको रूपमा हेर्छन् भने कसैले व्यक्तिगत स्वार्थ र अवसरवादको कडी ठान्छन्। यो लेखमा प्रसाईको पृष्ठभूमि, उनको विवादास्पद गतिविधि, आर्थिक लेनदेन, र सामाजिक प्रभावलाई केलाउँदै उनको वास्तविक उद्देश्य र प्रभावको विश्लेषण गरिएको छ।
दुर्गा प्रसाई झापाको बिर्तामोडमा अवस्थित बी एण्ड सी मेडिकल कलेजका सञ्चालक हुन्। उनको प्रारम्भिक जीवनबारे धेरै जानकारी सार्वजनिक नभए पनि उनले चिकित्सा क्षेत्रमा व्यवसायीको रूपमा स्थापित भएर आफ्नो पहिचान बनाए। बी एण्ड सी अस्पतालमार्फत उनले स्वास्थ्य सेवालाई स्थानीय समुदायसम्म पुर्याए, जसलाई उनको सकारात्मक योगदानको रूपमा लिइन्छ। यस्तै, तक्षशिला फाउन्डेशनमार्फत शिक्षामा लगानी गरेर उनले सामाजिक क्षेत्रमा पनि आफ्नो उपस्थिति देखाए। तर, उनको चर्चा यी योगदानभन्दा पनि उनको आर्थिक लेनदेन र राजनीतिक गतिविधिका कारण बढी भएको छ।
प्रसाईमाथि सबैभन्दा ठूलो आरोप बैंकहरूबाट लिएको ठूलो रकमको ऋण चुक्ता नगरेको छ। नेपाल राष्ट्र बैंकका अनुसार, उनले नबिल बैंकबाट ७६ करोड, प्रभु बैंकबाट १.२ अर्ब, कुमारी बैंकबाट १ अर्ब, राष्ट्रिय वाणिज्य बैंकबाट ७० करोड, नेपाल इन्भेस्टमेन्ट मेगा बैंकबाट ६५ करोड, लगायत अन्य बैंकहरूबाट कुल ५.५७ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी ऋण लिएका छन्। यी ऋणहरू उनको मेडिकल कलेज र अन्य व्यवसायका लागि लिएको बताइन्छ, तर ब्याज र साँवा भुक्तानी नहुँदा यो रकम झन्डै ८ अर्ब पुग्ने अनुमान छ।
यो आर्थिक गतिविधिले आम सर्वसाधारणमा चिन्ता पैदा गरेको छ। बैंकहरूमा जम्मा भएको पैसा जनताको बचत हो, र जब ठूला ऋणीहरूले ऋण चुक्ता गर्दैनन्, यसले बैंकको स्थिरता र बचतकर्ताको विश्वासमाथि प्रश्न उठ्छ। प्रसाईले भने आफूलाई बैंकहरूको उच्च ब्याजदर र प्रणालीगत शोषणको शिकार भएको दाबी गर्छन्। उनले २० लाखभन्दा कमको ऋण मिनाहा गर्नुपर्ने र ६ प्रतिशतभन्दा बढी ब्याज लिन नहुने जस्ता माग राख्दै बैंकविरोधी अभियान चलाए, जसलाई कतिपयले जनताको पक्षमा बोल्ने प्रयास ठाने भने कतिपयले अराजक र गैरजिम्मेवार कदम माने।
यो विषयले उनको अभियानलाई थप जटिल बनाएको छ। एकातिर, उनले बैंकहरूको चर्को ब्याजदर र लघुवित्त पीडितहरूको मुद्दा उठाएर विपन्न वर्गको समर्थन पाएका छन्। अर्कोतिर, उनले आफैंले लिएको ठूलो ऋण नतिरेर वित्तीय अनुशासनमाथि प्रश्न उठाएका छन्। राप्रपाका अध्यक्ष राजेन्द्र लिङ्देनले समेत उनलाई “बैंक ठग” को संज्ञा दिँदै जनताको बचत डुबाउने व्यक्तिको पछि नलाग्न आग्रह गरेका थिए।
प्रसाईको राजनीतिक यात्रा पनि कम विवादास्पद छैन। उनी पहिले माओवादीसँग जोडिए, पछि नेकपा (एमाले) मा प्रवेश गरेर केन्द्रीय सदस्य बने। तर, उनको तिखो अभिव्यक्ति र राजतन्त्रको समर्थनका कारण एमालेबाट निष्कासित भएका थिए। त्यसपछि उनी “राष्ट्र, राष्ट्रियता, धर्म, संस्कृति र नागरिक बचाऔं महाअभियान” को नेतृत्व गर्नथाले, जसले नेपालको वर्तमान संघीय गणतान्त्रिक व्यवस्थाको विरोध गर्दै संवैधानिक राजतन्त्र र हिन्दू राष्ट्र पुनर्स्थापनाको माग राखेको थियो।
उनको यो अभियानलाई कतिपयले वैचारिक प्रतिबद्धता ठान्छन्। उनले गरिब, लघुवित्त पीडित, सुकुमबासी, र वर्तमान व्यवस्थाबाट असन्तुष्ट समूहको आवाज उठाएर ठूलो जनसमर्थन जुटाएका छन्। २०८० को मंसिर ७ मा काठमाडौंमा आयोजित उनको प्रदर्शनमा ठूलो जनसहभागिता देखियो, जसले उनको प्रभावलाई उजागर गर्यो। तर, यो प्रदर्शन हिंसात्मक बन्दा प्रहरीसँग झडप भयो, जसले उनको संगठनात्मक क्षमतामाथि प्रश्न उठायो।
यसैगरी, २०८१ को चैत १५ मा राजावादी आन्दोलनको कमाण्डरको रूपमा उनको नियुक्ति र त्यसै दिन भएको हिंसात्मक प्रदर्शनले थप विवाद निम्त्यायो। उक्त प्रदर्शनमा दुई जनाको मृत्यु भयो, र मिडिया हाउस, पार्टी कार्यालय, र निजी सम्पत्तिमा तोडफोड भयो। यी घटनाले उनको अभियानलाई अराजकतासँग जोडेर हेरियो। कतिपय विश्लेषकहरू उनको राजावादी नारा र धर्मको प्रयोगलाई व्यक्तिगत स्वार्थ लुकाउने आवरण ठान्छन्। पूर्वराजा ज्ञानेन्द्र शाहसँग उनको निकटता र निर्मल निवासमा भएको भेटले यो शंकालाई बल पुर्याएको थियो।
प्रसाईको गतिविधिले नेपाली समाजमा गहिरो प्रभाव पारेको छ। उनले उठाएका मुद्दाहरू—जस्तै लघुवित्त पीडितको समस्या, बैंकहरूको चर्को ब्याज, र व्यवस्थाप्रतिको असन्तुष्टि—वास्तविक छन् र धेरै जनताको मनोभावना प्रतिनिधित्व गर्छन्। तर, उनको कार्यशैली र अभिव्यक्तिले उनलाई विवादको केन्द्रमा राखेको छ।
सन् २०१८ मा उनले बंगलादेशमा चिकित्सा शिक्षा लिन गएका नेपाली छात्राहरूमाथि आपत्तिजनक टिप्पणी गरे, जसका कारण उनलाई मानहानीको मुद्दा लाग्यो। यस्तै, उनले विभिन्न नेताहरूमाथि व्यक्तिगत आक्षेप लगाउने र “फेक समाचार” फैलाएको आरोपमा पटकपटक पक्राउ परे। उनले एमाले अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीमाथि विदेशमा कालोधन राखेको आरोप लगाए, जुन पछि उनले “फेक” भएको स्वीकार गरे। यस्ता घटनाले उनको विश्वसनीयतामाथि प्रश्न उठ्छ।
उनको अभियानले हिन्दुवादी संगठनहरू र राजावादी समूहको समर्थन पाएको छ, र भारतबाट समेत केही “बाबा” हरू उनको प्रदर्शनमा सहभागी भएको दाबी गरिएको छ। यद्यपि, भारतीय संस्थापनले यसबारे मौनता अपनाएको छ। यस्ता गतिविधिले उनको अभियानलाई बाह्य प्रभावसँग जोडेर हेर्नेहरू पनि छन्।
प्रसाईको राजावादी अभियानलाई धेरैले अवसरवादको रूपमा हेर्छन्। उनको आर्थिक संकट, बैंक ऋणको बोझ, र राजनीतिक अस्थिरताले उनलाई नयाँ बाटो खोज्न बाध्य पारेको हुन सक्छ। राजतन्त्र र हिन्दू राष्ट्रको नारा उनको व्यक्तिगत समस्यालाई लुकाउने र जनसमर्थन जुटाउने माध्यम भएको हुन सक्ने विश्लेषण छ। उनले निराश युवा, धार्मिक कट्टरपन्थी, र बैंक ऋणीहरूलाई आफ्नो पक्षमा ल्याएर शक्तिशाली मंच बनाएका छन्, तर यो मंचको दीर्घकालीन उद्देश्य स्पष्ट छैन।
उनको आलोचकहरू भन्छन् कि उनले जनताको वास्तविक समस्यालाई आफ्नो स्वार्थका लागि प्रयोग गरेका छन्। बैंक ठग्ने, कर छल्ने, र जग्गा किर्ते जस्ता आरोपहरूले उनको छविलाई धमिलो बनाएको छ। यस्तै, उनको हिंसात्मक प्रदर्शन र गैरजिम्मेवार अभिव्यक्तिले उनलाई समाजको नायकभन्दा पनि अराजक व्यक्तिको रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।
आलोचनाका बाबजुद, प्रसाईका केही योगदानलाई नकार्न सकिँदैन। उनले स्वास्थ्य र शिक्षा क्षेत्रमा गरेको लगानीले स्थानीय समुदायलाई फाइदा पुर्याएको छ। उनले उठाएका लघुवित्त पीडित र बैंक ब्याजका मुद्दाहरूले नीतिगत बहसलाई प्रोत्साहन गरेको छ। उनको अभियानले वर्तमान व्यवस्थाप्रति असन्तुष्ट जनताको आवाजलाई मंच दिएको छ, जसले राजनीतिक दलहरूलाई आफ्नो कार्यशैली सुधार्न दबाब सिर्जना गरेको छ।
दुर्गा प्रसाई एक जटिल व्यक्तित्व हुन्—जसलाई कसैले सामाजिक परिवर्तनको संवाहक ठान्छन् भने कसैले अवसरवादी ठग। उनको आर्थिक लेनदेन, राजनीतिक अभियान, र सामाजिक प्रभावले उनलाई नेपालको समकालीन इतिहासमा एक महत्त्वपूर्ण पात्र बनाएको छ। तर, उनको कार्यशैली र गैरजिम्मेवार अभिव्यक्तिले उनको विश्वसनीयतामाथि प्रश्न उठाएको छ। उनको अभियानले जनताको वास्तविक समस्यालाई सम्बोधन गर्ला कि केवल व्यक्तिगत स्वार्थको खोल बन्ला, यो भविष्यले नै देखाउनेछ।
प्रसाईको कथाले हामीलाई एउटा महत्त्वपूर्ण पाठ सिकाउँछ: समाजमा परिवर्तनको चाहना र असन्तुष्टि सधैं हुन्छ, तर त्यसलाई कसरी र कुन उद्देश्यले प्रयोग गरिन्छ, त्यसले नै व्यक्तिको वास्तविक चरित्र र प्रभाव निर्धारण गर्छ।
