कम्युनिष्ट र वामपन्थी आन्दोलनहरू दक्षिण एसियामा २०औं शताब्दीको मध्यदेखि सशक्त रूपमा देखा पर्न थाले। विशेष गरी नेपाल र भारतमा यी आन्दोलनहरूले सामाजिक समानता, वर्गसंघर्ष, शोषित समुदायको अधिकार, र राज्यको पुनर्निर्माणलाई केन्द्रमा राखेका थिए। नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलन र भारतको कम्युनिष्ट तथा नक्सलवादी/माओवादी आन्दोलनबीचको सम्बन्ध ऐतिहासिक, वैचारिक र रणनीतिक रूपमा जटिल छ।
नेपालमा कम्युनिष्ट आन्दोलनको प्रारम्भ सन् १९४९ मा नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीको स्थापना (कोलकाता, भारत) बाट भएको मानिन्छ। यसको संस्थापक सदस्यहरू नेपालमा सामाजिक असमानता, राज्यको अत्याचार, र कृषक तथा मजदुर वर्गको शोषण विरुद्ध क्रान्तिकारी चेत जगाउन उद्धत थिए। प्रारम्भिक चरणमा नेपाली नेताहरूले भारतीय कम्युनिष्ट पार्टी (CPI) र CPI(M) बाट वैचारिक मार्गदर्शन र प्रशिक्षण प्राप्त गरेका थिए। भारतको कम्युनिष्ट आन्दोलन पहिले नै स्थापित थियो र मार्क्सवाद–लेनिनवादको सिद्धान्तमा आधारित सशस्त्र संघर्ष र राजनीतिक क्रान्तिको अभ्यासमा संलग्न थियो। यसले नेपालमा कम्युनिष्ट आन्दोलनलाई वैचारिक र रणनीतिक दृष्टिले सुदृढ बनाएको थियो।
भारतमा नक्सलवादी आन्दोलन सन् १९६७ मा पश्चिम बंगालको दार्जिलिङ, बिहार, झारखंड र नेपालको सीमावर्ती क्षेत्रहरूबाट सुरु भयो। यसको मुख्य उद्देश्य ग्रामीण मजदुर र किसान वर्गलाई पूँजीपति र सामन्त वर्गको शोषणबाट मुक्त गर्नु थियो। नक्सलवादी आन्दोलनले नेपालका कम्युनिष्ट नेताहरूलाई सशस्त्र संघर्षको अभ्यास र रणनीतिमा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष प्रेरणा दिएको थियो। यसै क्रममा नेपालमा माओवादी आन्दोलनको प्रारम्भ भयो, जसको नेतृत्व पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ ले गरेका थिए।
नेपालको माओवादी आन्दोलन र भारतको नक्सलवादी/माओवादी समूह (विशेष गरी CPI(Maoist)) बीच वैचारिक र संगठनात्मक सम्बन्ध पनि विकसित भएको थियो। प्रारम्भिक चरणमा नेपालका माओवादी नेताहरूले सीमा क्षेत्रहरूमा तालिम, सल्लाह र सीमापार समन्वयको अवसर पाए। यसले नेपालमा सशस्त्र संघर्ष र जनविद्रोहको रणनीतिक रूपरेखा तयार पार्न मद्दत पुर्यायो। तथापि, नेपालको माओवादी आन्दोलनले पछि राजनीतिक प्रक्रिया र संसदीय प्रणालीमा सहभागी भई वैध सत्ता प्राप्त गर्ने बाटो अपनाएको थियो, जुन भारतको नक्सलवादी आन्दोलनबाट भिन्न थियो।
नेपाल–भारत भूराजनीतिक गतिविधिहरू सधैं संवेदनशील रहे। नेपालका कम्युनिष्ट नेताहरू कहिलेकाहीँ भारत विरोधी भावनालाई राजनीतिकरण गर्न प्रयोग गर्छन्, जसले नेपाल–भारत सम्बन्धमा उतारचढाव ल्याउँछ। भारतले बेलाबखत नेपालका नेताहरूलाई “चिनियाँ प्रभावमा लम्पसार” परेको भनेर संकेत गर्ने गरेको छ। तर वास्तविकता प्रायः यस्तो छैन; यो भारतभित्रले नेपालबाट हुने कम्युनिष्ट र माओवादी लडाकू समूहहरूलाई रणनीतिक सहयोग र वामपन्थी गतिविधिबाट हुने सीमा क्षेत्रको सुरक्षा चुनौती सँग सम्बन्धित राजनीतिक सन्देश हो। हुन पनि नेपाली राजनीतिमा वामपन्थी दलहरुको जोडघटाउ जनताको हितको लागी भन्दा पनि सिमा सुरक्षा अस्थिरता बनाउनमा केन्द्रित छ। जसले गर्दा गोप्यरुपमा रणनीति सहयोग आदानप्रदान गराउन विशेष भूमिका रहन्छ। यसै सन्दर्भमा केही भारतीय उच्च सुरक्षा पदाधिकारीहरुले खुला रूपमा भन्न नसकेपनि आशय त्यही हो।
नेपाल–भारत कम्युनिष्ट सम्बन्धको अर्को आयाम संसदीय र पार्टी-टु-पार्टी सम्बन्ध हो। नेपालका मुख्य कम्युनिष्ट पार्टीहरू (जस्तै CPN-UML, CPN-Maoist Centre) र भारतका CPI तथा CPI(M) बीच नियमित वैचारिक र राजनीतिक संवाद रहँदै आएको छ। नेताहरू एकअर्काको महाधिवेशन, सम्मेलन र महत्वपूर्ण कार्यक्रमहरूमा अतिथि को रूपमा सहभागी हुन्छन्। भारतीय कम्युनिष्ट नेताहरू प्रायः नेपालको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप नगर्न र समानतामा आधारित मैत्रीपूर्ण सम्बन्ध कायम राख्न आग्रह गर्ने गर्छन्।
यसले देखाउँछ कि नेपाल र भारतका कम्युनिष्ट पार्टीहरूको सम्बन्ध वैचारिक निकटता, ऐतिहासिक प्रेरणा र रणनीतिक अनुभवको साझा आधारमा आधारित छ। तर सम्बन्धमा जटिलता देशको राष्ट्रिय राजनीति, सीमा सुरक्षा, भूराजनीतिक चुनौती र आन्तरिक पार्टी रणनीतिका कारण सधैं देखिन्छ। उदाहरणका लागि, नेपालका कम्युनिष्ट नेताहरूले चीनसँगको सम्बन्धलाई सन्तुलित रूपमा राख्ने प्रयास गर्दा भारतले सुरक्षा र रणनीतिक दृष्टिले चासो राखेको हुन्छ।
