विदेशी शक्ति: केबल जासुसी कि अदृश्य बौद्धिक र आर्थिक साम्राज्य?
साधारण अर्थमा 'विदेशी शक्ति' भन्नाले छिमेकी वा शक्तिशाली राष्ट्रहरूको प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष हस्तक्षेप भन्ने बुझिन्छ। तर, आधुनिक विश्वमा यसको परिभाषा फेरिएको छ। यो केबल एउटा देशले अर्को देशको राजनीतिमा गर्ने प्रत्यक्ष हस्तक्षेप मात्र होइन; यो त उपभोक्ताको भान्छादेखि नागरिकको सोच्ने तरिका (Mindset) सम्म पुगेको एउटा सुक्ष्म 'वैश्विक रणनीति' (Global Strategy) हो।
१. के हो त वास्तवमा विदेशी शक्ति?
विदेशी शक्ति भनेको कुनै पनि शक्तिशाली राष्ट्रले आफ्नो राष्ट्रिय स्वार्थका लागी विभिन्न उपाय रणनीति प्रयोग गरेर अन्य देशका जनता, नेता र नीति-नियमलाई प्रभावित पार्न प्रयोग गर्ने संयन्त्र हो। यसले सिधै बन्दुक चलाउँदैन, बरु यस्ता बाटाहरू रोज्छ जसले नागरिकले आफै बन्दुक चलावस् अनी त्यसैबाट दोहोरो फाइदा उठाउन सकोस्:
बौद्धिक रणनीति र धारणा निर्माण: विकसित देशहरूले आफ्नो शिक्षा, संस्कृति र जीवनशैलीलाई यसरी प्रचार गर्छन् कि विकासोन्मुख देशका नागरिकलाई आफ्नो मौलिकता भन्दा उनीहरूकै प्रणाली सर्वोत्कृष्ट लाग्न थाल्छ। अमेरिका वा युरोप पुगेका नेपालीहरूले त्यहाँको विकास देखेपछि अन्जानमै उनीहरूकै 'बौद्धिक रणनीति' को वाहक बनेर फर्कन्छन्। यसले मौलिक चिन्तनलाई विस्थापित गरी 'आयातित चिन्तन' स्थापित गराउँछ।
बजार र उपभोक्तावादको जाल: शक्तिशाली देशहरूले सुरुमा सहायता वा सस्तो वस्तुको नाममा आफ्नो बजार विस्तार गर्छन्। तपाईंले दिनुभएको गहुँको उदाहरण (जस्तै भारतमा भोकमरीको फाईदा उठाउँदै सहयोगको नाममा अमेरिकाको सस्तो गहुँले भारतको स्थानीय उत्पादनलाई धराशायी बनाएको ऐतिहासिक तथ्य) यसको उत्कृष्ट नमुना हो। जब स्थानीय उत्पादन महँगो र विदेशी सस्तो हुन्छ, तब स्वदेशी आत्मनिर्भरता टुट्छ र देश सदाका लागि 'उपभोक्ता' मा सीमित हुन्छ।
२. डिजिटल साम्राज्य र सूचनाको राजनीति
इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जाल आजका नयाँ 'रणनीतिक अखडा' हुन्। अमेरिकाले विकास गरेको इन्टरनेट र सञ्जालमार्फत संसारभरिको तथ्याङ्क (Data) र जनमत (Public Opinion) लाई नियन्त्रण गर्न सकिन्छ भन्ने बुझेर नै चीन र रुसले आफ्नै छुट्टै 'डिजिटल इकोसिस्टम' बनाएका हुन्।
Algorithmको खेल: सामाजिक सञ्जालका अल्गोरिदमले कुन देशमा कस्तो राजनीति सफल बनाउने, कुन नेतालाई 'हिरो' बनाउने र कुन मुद्दालाई 'भाइरल' बनाउने भन्ने तय गर्छन्। यसले गर्दा कुनै पनि देशको आन्तरिक राजनीतिमा विदेशी प्रविधि कम्पनीहरूको अदृश्य हात रहन जान्छ।
३. खाद्य सुरक्षा र निर्भरताको अस्त्र
तपाईंले उल्लेख गर्नुभएको गहुँको राजनीतिले 'खाद्य साम्राज्यवाद' लाई प्रस्ट्याउँछ।
सुरुमा विभिन्न सहयोगको लागि सस्तो खाद्यवस्तु पठाएर बजार अर्थव्यवस्था कब्जा गर्ने।
स्थानीय किसानलाई परम्परागत वा चलिरहेको प्रणालीमा खेती गर्न निरुत्साहित बनाउने।
जब स्थानीय आत्मनिर्भरता सकिन्छ, तब खाद्यान्नको मूल्य र आपूर्तिलाई आफ्नो रणनीतिक स्वार्थको 'बार्गेनिङ चिप' बनाउने। यही कारणले गर्दा आज धेरै देशहरू खाद्य सुरक्षामा अरूको भर पर्नुपर्ने अवस्थामा पुगेका छन्।
४. बौद्धिक शोषण र सांस्कृतिक हस्तक्षेप
विदेशी शक्तिले 'इन्फ्लुएन्सिङ' (Influencing) मार्फत मौलिक धर्म, संस्कृति र परम्परालाई 'पिछडिएको' सावित गरिदिन्छ।
बौद्धिक पलायन (Brain Drain) बढ्छ: विकासोन्मुख देशका उत्कृष्ट मस्तिष्कहरूलाई आफ्नो देशमा खपत गराउनु र उनीहरूलाई आफ्नै देशको विरुद्धमा 'बौद्धिक औजार' को रूपमा प्रयोग गर्नु पनि एउटा ठूलो रणनीति हो।
धार्मिक र सांस्कृतिक परिवर्तनमा लहर ल्याउछ: सहयोग सहायता, INGO र एनजीओ (NGO) हरूमार्फत छिर्ने विदेशी शक्तिले बिस्तारै समाजको सामाजिक संरचना र धार्मिक विश्वासलाई खल्बल्याउँछ, जसले गर्दा त्यो समाज दीर्घकालमा विभाजित र कमजोर बनोस्।
५. नेपालको सन्दर्भमा यसको असर
नेपाल जस्तो देशमा यो प्रभाव झन् गहिरो छ। हाम्रा विकासका मोडेलहरू हाम्रा आवश्यकतामा भन्दा पनि विदेशी दाताका 'स्वार्थ' मा आधारित छन्।
नीतिगत प्रभाव: हाम्रा धेरै ऐन-कानुनहरू विदेशी परामर्शदाताले तयार पार्छन्, जसमा अप्रत्यक्ष रूपमा उनीहरूकै व्यापारिक र राजनीतिक लाभ लुकेको हुन्छ।
सञ्जालको चटक: नयाँ पार्टीहरू र पपुलिस्ट नेताहरूले प्रयोग गर्ने सामाजिक सञ्जालका 'न्यारेटिभ' हरू कतै विदेशी ल्याबमा त तयार भएका होइनन्? भन्ने गम्भीर प्रश्न उब्जिएको छ।
विदेशी शक्ति भनेको केबल 'जासुस' को खेल मात्र होइन। यो त हामीले खाने खाना, हामीले चलाउने प्रविधि र हामीले सोच्ने तरिकामा भएको 'अदृश्य कब्जा' हो। जबसम्म हामी आफ्नै मौलिक चिन्तन, आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र र सचेत डिजिटल साक्षरता विकास गर्दैनौँ, तबसम्म हामी कुनै न कुनै विदेशी रणनीतिको 'उपभोक्ता' मात्र बनिरहनेछौँ। साँचो स्वतन्त्रता तव मात्र सम्भव छ, जब हामी 'बौद्धिक' र 'आर्थिक' रूपमा अरूको रणनीतिबाट मुक्त हुन्छौँ।