जेन-जी : पिरोलिएको समाज, संघर्ष र वाक स्वतन्त्रता

• नेपालले सामाजिक सञ्जालहरूमा लगाएको प्रतिबन्ध: कारण, प्रभाव र जेन-जी प्रदर्शनहरू
• प्रतिबन्धको पृष्ठभूमि र कारणहरू
• चीन र भारतको प्रभाव र भूराजनीतिक आयाम
• जेन-जी सन्दर्भ: जेन-जी प्रदर्शनहरू

नमस्कार ! आजको यो ब्लगमा हामी नेपाल सरकारले हालै लगाएको सामाजिक सञ्जालहरूको प्रतिबन्धको बारेमा विस्तृत छलफल गर्नेछौं। यो घटना २०२५ सेप्टेम्बर ५ मा भएको हो, जसमा नेपालले २६ वटा प्रमुख सामाजिक सञ्जाल प्लेटफर्महरूलाई प्रतिबन्ध लगाएको छ, जसमा फेसबुक, इन्स्टाग्राम, युट्युब, ह्वाट्सएप, एक्स (पहिले ट्विटर), लिङ्क्डइन लगायतका अमेरिकी कम्पनीहरूका एपहरू समावेश छन्। यो निर्णयले विश्वव्यापी ध्यान आकर्षित गरेको छ र नेपालभित्रै ठूलो विरोधको सामना गर्नुपरेको छ। विशेष गरी जेन-जी (Generation Z) पुस्ताले यसको विरुद्धमा सडक प्रदर्शनहरू गरेका छन्, जसले आज सेप्टेम्बर ८, २०२५ मा हिंसात्मक रूप धारण गरेको छ। यस ब्लगमा हामी यो प्रतिबन्धको कारण, प्रभाव, जनताको प्रतिक्रिया, जेन-जी प्रदर्शनहरू र यसले नेपाल-चीन सम्बन्धमा पारेको प्रभावको बारेमा चर्चा गर्नेछौं। साथै, भारतले पनि यस्तो कदम चाल्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने विषयमा पनि विचार गर्नेछौं।

नेपाल सरकारले यो प्रतिबन्ध लगाउनुको मुख्य कारण भनेको यी सामाजिक सञ्जाल कम्पनीहरूले नेपालमा आफ्नो आधिकारिक कार्यालय (liaison office) स्थापना नगरेको र नेपालको डिजिटल कानुन २०२५ अनुसार दर्ता नभएको हो। सन् २०२३ मा नेपालले सामाजिक सञ्जालहरूलाई नियमन गर्नका लागि नयाँ नियमहरू ल्याएको थियो, जसअनुसार यी प्लेटफर्महरूले नेपालमा स्थानीय प्रतिनिधि राख्नुपर्ने र प्रयोगकर्ताको डाटा सुरक्षा तथा सामग्री नियन्त्रणमा सहयोग गर्नुपर्ने थियो। सरकारको भनाइअनुसार, यी कम्पनीहरूले नेपालबाट अर्बौं रुपैयाँ कमाउँछन् तर स्थानीय नियमहरू पालना गर्दैनन्। उदाहरणका लागि, फेसबुक र युट्युब जस्ता प्लेटफर्महरूमा सरकारविरोधी सामग्रीहरू फैलिने गरेको र यसलाई नियन्त्रण गर्न कठिनाइ भएको सरकारले बताएको छ।

सरकारले अगस्ट महिनामा यी कम्पनीहरूलाई ७ दिनको अल्टिमेटम दिएको थियो: या त नेपालमा दर्ता भएर कार्यालय खोल्नुहोस्, नत्र प्रतिबन्ध लगाइनेछ। कम्पनीहरूले यसलाई बेवास्ता गरेपछि सेप्टेम्बर ५ मा प्रतिबन्ध लागू गरियो। प्रतिबन्धित एपहरूको सूचीमा टिकटको, भाईबर , बिगो लाईभ लगायत केही एप बाहेक फेसबुक, मेसेञ्जर, इन्स्टाग्राम, युट्युब, ह्वाट्सएप, एक्स, लिङ्क्डइन, स्न्यापच्याट, रेडिट, डिस्कर्ड, सिग्नल, थ्रेड्स, पिन्टरेस्ट, कोरा, बोतिम लगायत छन्। तर, चिनियाँ एप टिकटक भने चलिरहेको छ किनकि यसले २०२३ नोभेम्बर मा नै नेपालमा दर्ता भएर कार्यालय स्थापना गरेको थियो। यो प्रतिबन्धले नेपालको कुल जनसङ्ख्या ३ करोडमध्ये करिब ३० मिलियन प्रयोगकर्ताहरूलाई प्रभावित गरेको छ।

यो निर्णयले नेपालमा ठूलो हलचल मच्चाएको छ। जनताको भनाइ छ कि यो प्रतिबन्ध अभिव्यक्ति स्वतन्त्रतामाथिको आक्रमण हो। विशेष गरी जेन-जी पुस्ता (१६ देखि २८ वर्षका युवाहरू) यसको विरुद्धमा उत्रिएका छन्। उनीहरूको मत छ कि सरकारले सामाजिक सञ्जालहरूमा आफूविरुद्ध उठेको आवाजलाई दबाउन यो कदम चालेको हो। हालै नेपालमा राजतन्त्रको माग र भ्रष्टाचारविरुद्धका अभियानहरू सामाजिक सञ्जालहरूबाटै चलेका थिए। जेन-जीहरूले "Wake Up Nepal", "Enough Is Enough", "Stop Corruption" जस्ता ह्यासट्यागहरू प्रयोग गरेर विरोध जनाएका छन्।

आज सेप्टेम्बर ८, २०२५ मा काठमाडौंको मैतिघर मण्डलासहित प्रमुख शहरहरूमा जेन-जी नेतृत्वको प्रदर्शन भएको छ। यो प्रदर्शन शान्तिपूर्ण रूपमा सुरु भएको थियो तर पुलिससँगको झडपमा हिंसात्मक बनेको छ। रिपोर्टहरूअनुसार, पुलिसले आँसु ग्यास, रबरको गोली र जीवित गोली प्रयोग गरेको छ, जसले गर्दा कम्तीमा १४ देखि १९ जनाको मृत्यु भएको छ र सयभन्दा बढी घाइते भएका छन्। प्रदर्शनकारीहरू स्कूल र कलेजको युनिफर्ममा सडकमा उत्रिएका थिए, जसले उनीहरूलाई शान्तिपूर्ण प्रदर्शनकारीको रूपमा चित्रण गरेको थियो। यो प्रदर्शन भ्रष्टाचार, सामाजिक सञ्जाल प्रतिबन्ध र असमानताविरुद्धको थियो। जेन-जीहरूले सरकारलाई माग गरेका छन्: सामाजिक सञ्जालहरूको पहुँच पुनर्स्थापना गर्नु, भ्रष्टाचार रोक्नु र पारदर्शिता कायम गर्नु।

एक्स (ट्विटर) मा पनि यो विषयले ठूलो चर्चा पाएको छ। एक पोस्टमा भनिएको छ, "१५ जना युवाहरूको मृत्यु भएको छ, नेपालको समाजवादी सरकारले २६ सामाजिक सञ्जालहरूमा प्रतिबन्ध लगाएको विरोधमा।"5f21a9 अर्को पोस्टमा, "नेपालको जेन-जी पुस्ताले भ्रष्टाचार र सामाजिक सञ्जाल प्रतिबन्धविरुद्ध सडकमा उत्रिएका छन्, १४ जना मारिएका छन्।"78ca8f यी प्रदर्शनहरूले नेपालमा युवा शक्तिको उदयलाई संकेत गरेको छ।

यो प्रतिबन्धमा चीनको प्रभावको आशंका पनि गरिएको छ। नेपालका प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली हालै शाङ्घाई सहयोग सङ्गठन (SCO) सम्मेलनबाट फर्किएका थिए, जहाँ उनी चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिनपिङसँग भेटेका थिए। टिकटक (चिनियाँ एप) ले नेपालमा दर्ता भएर चलिरहेको छ भने अमेरिकी एपहरू प्रतिबन्धित छन्। यसले नेपाललाई चीनतर्फ झुकाव भएको सङ्केत दिन्छ। अमेरिका र नेपालबीचको सम्बन्ध पनि खराब हुँदै गएको छ; अमेरिकाले नेपाललाई दिइएको संरक्षित स्थिति (Protected Status) फिर्ता लिएको छ र भिसा नियमहरू कडा बनाएको छ। यो प्रतिबन्धले नेपालको पर्यटन, रेमिट्यान्स र सञ्चारलाई प्रभावित गर्न सक्छ, किनकि नेपालीहरूले विदेशमा रहेका परिवारसँग सम्पर्क गर्न ह्वाट्सएप र फेसबुक प्रयोग गर्थे। 

यो घटनाले भारतमा पनि बहस सुरु गरेको छ। भारतमा पनि सामाजिक सञ्जालहरूलाई नियमन गर्ने कानुनहरू छन्, जस्तै IT act तर, भारतले अमेरिकी कम्पनीहरूलाई पूर्ण प्रतिबन्ध लगाउने सम्भावना कम छ किनकि भारतबाट यी कम्पनीहरूले अर्बौं डलर कमाउँछन्। उदाहरणका लागि, मेटा (फेसबुक) ले भारतबाट २.७ बिलियन डलर र युट्युबले १४,३०० करोड रुपैयाँ कमाएको छ। भारतमा स्वदेशी एपहरू जस्तै शेयरच्याट, कू, चिङ्गारी विकसित भएका थिए तर ती सफल हुन सकेनन्। कू २०२४ मा बन्द भयो र चिङ्गारीले ५०% कर्मचारी कटौती गरेको छ। यदि भारतले प्रतिबन्ध लगाए भने लाखौं स्टार्टअपहरू र क्रिएटरहरू प्रभावित हुनेछन्। तर, डिजिटल स्वायत्तताका लागि भारतले आफ्नो सर्च इन्जिन र सामाजिक सञ्जाल विकास गर्न प्रयास गरिरहेको छ, जसमा हालैको प्रतियोगिता पनि समावेश छ।

भारतले अमेरिकासँगको व्यापार विवादमा बदला लिन यस्तो कदम चाल्न सक्छ तर यो जोखिमपूर्ण हुन्छ किनकि भारतको IT क्षेत्र अमेरिकी आउटसोर्सिङमा निर्भर छ। चीनले जस्तै (टिकटक, विच्याट) भारतले पनि स्वदेशी प्लेटफर्महरू विकास गर्नुपर्ने आवाज उठेको छ।

(यो ब्लग तथ्यहरूमा आधारित छ र विभिन्न स्रोतहरूबाट सङ्कलित जानकारी प्रयोग गरिएको छ।)

नेपालको जेन-जी प्रदर्शन: सामाजिक सञ्जाल प्रतिबन्धविरुद्धको युवा विद्रोह

 सेप्टेम्बर ८, २०२५, 

नेपाल सरकारले २६ सामाजिक सञ्जालहरूमा लगाएको प्रतिबन्धले युवाहरूमा ठूलो आक्रोश पैदा गरेको छ, जसले भ्रष्टाचार र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको मुद्दालाई जोड दिएको छ। यो प्रदर्शन "Gen Z Rising" को रूपमा चिनिएको छ र यसले नेपालको राजनीतिक परिदृश्यलाई हल्लाएको छ। यस लेखमा हामी प्रदर्शनको कारण, घटनाक्रम, प्रभाव र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिक्रियाको बारेमा चर्चा गर्नेछौं।

सेप्टेम्बर ४ मा प्रतिबन्ध घोषणा भएपछि जेन-जीहरूले अनलाइन अभियान सुरु गरे। उनीहरूले #WakeUpNepal, #StopCorruption, #EnoughIsEnough जस्ता ह्यासट्यागहरू प्रयोग गरे। सेप्टेम्बर ८ लाई राष्ट्रव्यापी प्रदर्शनको दिन घोषणा गरियो, जसमा काठमाडौंको मैतिघर, पोखरा, चितवन लगायतका शहरहरूमा युवाहरू उत्रिए। प्रदर्शनकारीहरूले स्कूल/कलेज युनिफर्म लगाएर शान्तिपूर्ण रूपमा भाग लिएका थिए, जसले उनीहरूलाई विद्यार्थी र नागरिकको रूपमा चित्रण गरेको थियो। मागहरू थिए: सामाजिक सञ्जालहरूको पहुँच खोल्नु, भ्रष्टाचार अन्त्य गर्नु, पारदर्शिता कायम गर्नु र सरकारको विलासितापूर्ण जीवनशैली रोक्नु।

प्रदर्शन शान्तिपूर्ण थियो तर पुलिससँगको झडपमा हिंसात्मक बनेको छ। काठमाडौंको संसद् भवनबाहिर पुलिसले गोली चलाएको रिपोर्ट छ, जसले १४ देखि १९ जनाको मृत्यु भएको छ र १०० भन्दा बढी घाइते भएका छन्। एम्नेस्टी इन्टरनेसनलले यसलाई हिंसात्मक दमन भनेको छ र जिम्मेवारी मागेको छ। प्रदर्शनकारीहरूले सरकारलाई "नेपो बेबी" (भ्रष्टाचारबाट लाभान्वितहरू) भनेका छन्। यो घटनाले नेपालमा युवा आन्दोलनको नयाँ युग सुरु गरेको छ। 

यो घटनाले अन्तर्राष्ट्रिय ध्यान आकर्षित गरेको छ। रायटर्स, अल जजीरा, न्यूयोर्क टाइम्स लगायतले यसलाई कभर गरेका छन्। एम्नेस्टीले जिम्मेवारी मागेको छ। यो प्रदर्शनले नेपालको पर्यटन र अर्थतन्त्रलाई प्रभावित गर्न सक्छ। जेन-जीहरूले यो आन्दोलनलाई निरन्तरता दिने बताएका छन्। नेपालको यो प्रतिबन्धले अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, डिजिटल नियमन र भूराजनीतिक प्रभावको महत्वपूर्ण प्रश्नहरू उठाएको छ। प्रदर्शनहरूले युवाहरूको शक्ति देखाएको छ। तर दुखदायी यो छ कि जेन-जी लाई राजनीतिक स्वार्थ बोकेका भातृ संगठनहरुले प्रलोभनमा पर्दा दुःखद रूपमा जीवनहरू गुमाईएका छन्। 

यो पुस्ताको हरेक विषयमा सरकारले सम्बोधन गर्नुपर्छ किनभने जेन-जी देशको भोलिको देशको शक्ति हो।  त्यसैले सरकारले सुन्नुपर्छ वार्ता गर्नुपर्छ। 

तपाईलाई के लाग्छ? नेपालको यो कदम सही हो कि गलत? कमेन्टमा आफ्नो विचार राख्नुहोस्। धन्यवाद!

विचार के छ? कमेन्ट गर्नुहोस्!

धन्यवाद!